Leve de Geuzen!

This is a forum for discussing Old and Middle Dutch, which gave birth to Modern Dutch. This is the place to find fascinating old texts complete with splendid spellings and wonderful word order. If you are interested in reading texts from the Middle Ages and earlier, please come on in. Translations into modern Dutch are required, and translations into modern English are welcome.
Post Reply
Wim
Native speaker & moderator
Posts: 622
Joined: Fri Sep 02, 2005 7:39 am
Country of residence: Netherlands
Mother tongue: Dutch (Netherlands)
Second language: English (Great Britain)
Third language: French
Fourth language: German
Fifth, sixth, seventh, ..., languages: Quite a lot.
Gender: Male
Location: The Hague, Holland

Leve de Geuzen!

Post by Wim » Fri Oct 24, 2008 5:27 pm

Het volgende fragment komt uit De historie van Broer Cornelis, een satirisch boek uit de 16e eeuw. De hoofdpersoon uit dit anoniem verschenen boek is een zekere broeder Cornelis, voor wie een uit Dordrecht afkomstige franciscaan uit Brugge, Cornelis Adriaensen, model heeft gestaan. Hij was onder zijn eigen publiek heel populair en kon preken als de beste. De Historie beschrijft een affaire van een geheim clubje (aantrekkelijke!) vrome vrouwen die onder de hoede van Broer Cornelis stonden en die hij voor hun zieleheil af en toe op de blote billen geselde. Dat lekte natuurlijk uit en veroorzaakte nogal wat opschudding in de stad. Verder staan er een groot aantal (fragmenten van) politiek getinte preken van de broeder in en enkele tegen hem gerichte spotgedichten die in Brugge verspreid werden. Hij wordt in het boek belachelijk gemaakt om zijn rechtlijnige conservatisme. De Historie is hoogstwaarschijnlijk geschreven door verlichte 'Erasmiaanse' katholieken uit Brugge en is gedrukt in Norwich (Engeland).

Het fragment speelt in 1566, ongeveer vier maanden voor de Beeldenstorm, waarbij militante protestanten katholieke kerken en kloosters begonnen te vernielen en te plunderen, vooral in het huidige België. De Spaanse koning Philips II, die ook koning over de Nederlanden was, had bepaald dat alleen het rooms-katholieke geloof was toegestaan. De steden moesten deze wetten handhaven, maar deden dat meestal niet al te streng, omdat ze onrust in de stad wilden voorkomen. In dit stukje laat de satireschrijver zien, hoe broeder Cornelis zich vreselijk kwaad maakt omdat de mensen zo maar Vive le Geus (leve de Geuzen) roepen. De Geuzen waren de aanhangers van Willem van Oranje, die de strenge regels over het geloof wilde laten afschaffen. Broeder Cornelis ergert zich er vooral aan, dat de mensen Vive le Geus roepen en toch als goede katholieken beschouwd willen worden.


Tegen het roepen: Vive le Gues

Den .12. dach in Mey, naer dat Broer Cornelis tot hier toe in alle zijn sermoonen op de Magistraten ende gheconfedereerde Edelen seer veel yselicke ende gruwelicke vileynicheden, blamatien, injurien ende leelickheden, met scheldingen ende stampyingen uutghespoghen hadde, so schandelick ende so onbeleefdelick als hy versieren of bedincken mochte, seyde hy: 'Ou, en beyd, dit gemeene gespuys moet ooc eens wat hebben. Ba, dat moet ick oock eens te keer ghaen, sien ick wel.
Ba fy, deur dien dat het gemeen volcxken van Antwerpen hebben liggen roepen, als dien Brederode (die de roervinck van alle de Guesen is, soo ick verstaen) weder met zijn Guesen deur Antwerpen naer huys trock: "Vive le Gues, Vive le Gues," min noch meer dan of sij uutsinnich, rasende dul, besict en beseten gheweest hadden, daeromme moetmen nu alle dese Nederlanden deur aldus byster ligghen brijsschen ende roepen "Vive le Gues, Vive le Gues!" Ba, besiet doch eens met wat maledictien ende evelen dat dit volc nu besmet is.
Ba, Jesus, y, wat een dullicheyt ende betoovertheyt dat dit volc doch nu over gaet, rijck en arm, edel en onedel, jonck en out, vrouwen en mans. Ba, waer dat nu yewers een maeltijt is, men moet er uut een houten schuetel drincken, ende roepen dat bynaest de kele scheurt: "Vive le Gues, Vive le Gues!" Ba, Godt gheve dat den dranck, tsy wijn of bier, veranderen moet in vuyl walghelick schuetelwater, ja in vileyn abominable stinckende zeepsop, daer de bekacte of bescheten hemden ende slaeplaken in ghewasschen zijn, dat so moet. Ba fy, en dat my noch tmeest verwondert en het spytichste van alle is, dat sommige degelicke oude mannen ooc mede roepen "Vive le Gues," ende willen ooc noch al even wel Catholick schijnen te syne. Ba, fy, fy, nu laet ghylieden het sotken doch teenigaer uut den mouwe kijcken. Ba fy, schaemt u! Ou, ist nu al mer een gheckswerck geworden? Ja, sijt ghy Catholicken? Ba, ghy sijt dat ick niet segghen en wil. Dan comense noch: "Kie, Pater Corneli, sijt te vreden, ten is maer uut vrolicheyt. Alsmen den wijn int hooft heeft, soo roeptmen mede ende is men ghenoechelick en blijde gelijck andere." Ja, ist waer? Ten is maer vrolicheyt en blijtschap, en ist oock? Ba, loopt en beschijt u! Ba, wat segdy my hieraf? Ba, dat weet ick en dat hoore ick selven wel, dat u vermaledijde Vive le Gues roepen maer uut inckel vrolicheyt ende uut blijtschap en is, om dat ghy het Catholicke geloove, ende ons met de Catholicke Religie moede sijt! En anders en ist ooc niet met u duvels helsche Vive le Gues roepen! Ba, siet waer met dat wij doch ghequelt en gheplaecht moeten zijn.'

Uit: De Historie van Broeder Cornelis (1569).


De 12e dag in mei, nadat Broer Cornelis tot dan toe in al zijn preken over het stadsbestuur en het verbond van edelen scheldend en stampend heel veel gemene opmerkingen, beledigingen, onrechtmatigheden en lelijke dingen uitgespogen had, zo schandelijk en onbehouwen als hij maar verzinnen of bedenken kon, zei hij: 'Nou, wacht maar, al dat gespuis moet er ook eens van langs krijgen. Ja, daar moet ik ook eens wat tegen doen, dat zie ik wel.
Ja foei, doordat het gepeupel van Antwerpen "Vive le Geus, Vive le Geus" heeft lopen roepen, toen die Brederode (die de aanvoerder van alle geuzen is, naar ik begrepen heb) weer met zijn geuzen door Antwerpen naar huis trok, niets meer of minder dan alsof ze uitzinnig, knettergek, ziek [in het hoofd] en bezeten geweest waren, daarom moeten ze nu zeker in al deze Nederlanden zo dwaas gaan lopen schreeuwen en roepen: "Vive le Geus, Vive le Geus!" Ja, kijk toch eens met wat voor verschrikkingen en ellende dit volk nu besmet is.
Ja, Jezus, o, wat een dwaasheid en een gekkigheid die nu toch over dit volk komt, rijk en arm, edel en onedel, jong en oud, vrouwen en mannen. Ja, er hoeft maar ergens een maaltijd te zijn, of men moet er uit een houten nap drinken, en roepen tot de keel haast scheurt: "Vive le Geus, Vive le Geus!" Ja, God mag geven dat de drank, of het nou bier is of wijn, verandert in vuil goor afwaswater, ja in gemeen vreselijk stinkend zeepsop, waar de bekakte of bescheten hemden en lakens in gewassen zijn. Dat zou goed zijn. Ja foei, en wat me nog het meest verwondert en het meeste spijt, is dat sommige eerbare oude mannen ook al "Vive le Geus" roepen, en nog goed katholiek gevonden willen worden ook. Ja foei, foei, nu komt de aap uit de mouw. Ja foei, schaam je! Nou, zijn we nu helemaal gek geworden? Ja, zijn jullie nou katholieken? Ach, jullie zijn iets wat ik niet zeggen wil. En dan komen ze van: "Ach, pater Cornelis, maak u niet druk, het is maar voor de lol. Als je een glaasje op hebt, dan doe je mee en maak je plezier en ben je blij, net als iedereen." O ja? Het is maar voor de aardigheid, voor de lol, of niet soms? Ja, aan mijn reet! Ja, wat zeg je daarvan, hè? Ja, dat weet ik en dat kan ik wel horen ook, dat uw vermaledijde geroep van Vive le Geus alleen maar voor de aardigheid en voor de lol is, omdat jullie het katholieke geloof, en ons met de hele katholieke religie zat zijn! En anders is het niet met jullie duivelse helse geroep van Vive le Geus! Ja, kijk nou toch eens waarmee we gekweld en geplaagd worden.'

Grytolle
Superlid
Posts: 1390
Joined: Thu May 22, 2008 12:42 pm
Country of residence: Belgium
Mother tongue: Swedish
Second language: English
Third language: Dutch
Fourth language: German
Gender: Male

Re: Leve de Geuzen!

Post by Grytolle » Fri Oct 24, 2008 8:11 pm

Ik ...vermakkelijkte de spelling een beetje terwijl ik het orgineel las; hopelijk kan dat iemand hier tot hulp zijn :)
Den 12en dag in Mei, naardat Broer Cornelis tot hiertoe in alle zijn sermoônen op de Magistraten ende geconfedereerde Edelen zeer veel ijselijke ende gruwelijke villeinigheden, blamatiën, injuriën ende lêlijkheden, met scheldingen ende stampijingen uutgespogen hadde, zo schandelijk ende zo onbeleefdelijk als hij versieren of bedinken mochte, zeide hij: 'Ou, en beidt, dit gemêne gespuis moet oôk eêns wat hebben. Ba, dat moet ik oôk eêns te keêr gaan, zien ik wel.

Ba fy, deurdien dat het gemeên volksken van Antwerpen hebben liggen roepen, als dien Brederode (die de roervink van alle de Geuzen is, zô ik verstaan) weder met zijn Geuzen deur Antwerpen naar huis trok: "Vive le Gues, Vive le Gues," min noch meer dan of zij uutzinnig, razende dul, bezikt en bezeten geweest hadden, daaromme moet men nu alle deze Nederlanden deur aldus bijster liggen brijschen ende roepen "Vive le Gues, Vive le Gues!" Ba, beziet doch eêns met wat maledictiën ende evelen dat dit volk nu besmet is.

Ba, Jezus, y, wat een dulligheid ende betoôverdheid dat dit volk doch nu over gaat, rijk en arm, edel en onedel, jonk en oud, vrouwen en mans. Ba, waardat nu jewers een maaltijd is, men moet er uut een houten scheutel drinken, ende roepen dat bijnaast de kele scheurt: "Vive le Gues, Vive le Gues!" Ba, God geve dat den drank, ‘t zij wijn of bier, veranderen moet in vuil walgelijk scheutelwater, ja in villein abominable stinkende zeêpsop, daar de bekakte of bescheten hemden ende slaaplaken in gewaschen zijn, dat zo moet. Ba fy, en dat mij nog ‘t meêst verwondert en het spijtigste van alle is, dat sommige degelijke oude mannen oôk mede roepen "Vive le Gues," ende willen oôk nog al even wel Catholiek schijnen te zijne. Ba, fy, fy, nu laat gijlieden het zotken doch teenigaar(?) uut den mouwe kijken. Ba fy, schaamt u! Ou, is ‘t nu al mer een gekswerk geworden? Ja, zijt gij Catholieken? Ba, gij zijt dat ik niet zeggen en wil. Dan komen ze nog: "Kie, Pater Corneli, zijt tevreden, ‘t en is maar uut vrôligheid. Als men den wijn in ‘t hoôfd heeft, zô roept men mede ende is men genoegenlijk en blijde gelijk andere." Ja, is ‘t waar? ‘t En is maar vrôligheid en blijdschap, en is ’t oôk? Ba, loôpt en beschijt u! Ba, wat segdi mij hieraf? Ba, dat weet ik en dat hôre ick zelven wel, dat u vermaledijde Vive le Gues roepen maar uut inkel vroligheit ende uut blijdschap en is, omdat gij het Catholijke gelôve, ende ons met de Catholijke Religie moede zijt! En anders en is ‘t oôk niet met u duvels helsche Vive le Gues roepen! Ba, ziet waar met dat wij doch gelweld en geplaagd moeten zijn.'
Trouwens valt het mij nu op: Waarom spelt men het niet "geweesd"? het is toch het zwak deelwoord van "wezen"?

Wim: Ik vind uw vertaling trouwens heel goed, al stoor ik mij een beetje aan "nou" zo dikwijls te moeten lezen :P

Fy (uitgesproken "fie" neem ik aan) doet mij trouwens denken aan ons Zweedse "fy" dat hetzelfde betekent maar met een heel open ie uitgesproken wordt
:-)

Wim
Native speaker & moderator
Posts: 622
Joined: Fri Sep 02, 2005 7:39 am
Country of residence: Netherlands
Mother tongue: Dutch (Netherlands)
Second language: English (Great Britain)
Third language: French
Fourth language: German
Fifth, sixth, seventh, ..., languages: Quite a lot.
Gender: Male
Location: The Hague, Holland

Re: Leve de Geuzen!

Post by Wim » Sun Nov 09, 2008 10:53 am

Hej Grytolle,

Leuke vraag, van dat geweesd. Ik denk dat de moderne spelling vooral een kwestie van traditie is. In ouder Nederlands vind je ook al geweest en geweset. Oudere spelling van de infinitief is ook meestal wesen, al verwacht ik wel dat die s in zo'n vocalische omgeving als een z zal zijn uitgesproken. Vergelijk een spelling als dese, die ook pas later deze werd.

Dan dat nou. Dat was een vertaalprobleem voor me. De 'echte' broeder Cornelis werd in spotgedichten belachelijk gemaakt met zijn ou en ba. Misschien dat zijn oorspronkelijk Dordrechtse taalgebruik ook na vele jaren nog steeds opviel in Brugge. In het moderne Nederlands is geen goed equivalent voor dat ou, en voor ba eigenlijk ook niet. In Noord-Brabantse dialecten komt ook nu nog be voor als tussenwerpsel om de aandacht te trekken, maar ook daarvoor is geen goed (standaard-)Nederlands equivalent te vinden, behalve misschien nou.

Ook foei wordt in modern Nederlands niet meer zo gebruikt als de broeder het volgens de satire in zijn preek gedaan zou hebben. Voor mij is het grotendeels een kinderboekenwoord.

Groetjes,
Wim

User avatar
heerMat
Superlid
Posts: 163
Joined: Wed Mar 04, 2009 9:21 pm
Country of residence: Belgium
Mother tongue: Dutch (Flanders)
Location: Gent

Re: Leve de Geuzen!

Post by heerMat » Wed Mar 04, 2009 11:19 pm

Ik ben helemaal niet zo zeker of we gewoon mogen zeggen dat die s een z werd omwille van haar intervocalische positie. Ik ben geen expert ofzo, maar "wezen" is toch de Nederlandse pendant van Zw. "vara", en in het paradigma van "wezen" vinden we toch ook waart en waren (dmv. rotacisme)? Net zoals verliezen/verloren tgo. D. verlieren. Het zou natuurlijk ook kunnen dat dit wel het geval is, en dat die z in "wezen", waaruit r is ontstaan, ook voortkomt uit s.
Anderzijds kan "geweest" ook een voorbeeld zijn van één van de vele gevallen van etymologisch onverantwoorde fonetische spelling in het Nederlands...
"Constantijnt je, ’t zaligh kijntje, Cherubijnt je, van om hoogh
D’ydelheden, hier beneden, uitlacht met een lodderoogh." (Vondel)

Wim
Native speaker & moderator
Posts: 622
Joined: Fri Sep 02, 2005 7:39 am
Country of residence: Netherlands
Mother tongue: Dutch (Netherlands)
Second language: English (Great Britain)
Third language: French
Fourth language: German
Fifth, sixth, seventh, ..., languages: Quite a lot.
Gender: Male
Location: The Hague, Holland

Re: Leve de Geuzen!

Post by Wim » Wed Mar 04, 2009 11:44 pm

In de Historie van broer Cornelis komt verliezen maar een paar keer voor, maar wel steeds gespeld met een s. Twee voorbeelden:
Ist sake/spreect hy/ dat ghy beede de sweerden hebben wilt/ ghy sultse beede verliesen (fol. 92v)
Wy Catholijcken en sullender doch niet eenen vrient aen verliesen (fol. 224r).

Groetjes,
Wim

Post Reply