Functiewoorden (column)

Dit is een platform waar je in het Nederlands kunt praten. Over kunst of politiek maar ook gewoon over het weer of over jezelf. Wees vooral niet bang om fouten te maken!
Forum rules
When correcting Dutch texts, (most) vraagbaken use a colour code to distinguish between different types of mistakes. See also: viewtopic.php?f=3&t=753&p=5506#p5506
Post Reply
User avatar
BrutallyFrank
Global moderator
Posts: 940
Joined: Fri Apr 20, 2007 3:47 pm
Country of residence: Netherlands
Mother tongue: Dutch (Netherlands)
Second language: English
Third language: German
Fourth language: French
Gender: Male
Location: Eijsden-Margraten

Functiewoorden (column)

Post by BrutallyFrank » Sat Jun 27, 2015 9:09 am

Functiewoorden

Leonie Cornips (1960, Heerlen), bijzonder hoogleraar Taalcultuur in Limburg aan de Universiteit Maastricht, doet onderzoek naar de relatie tussen de gesproken talen en dialecten in Limburg en de identiteit die eraan ontleend wordt.
Hier doet ze tweewekelijks persoonlijk verslag van haar zoektocht.


Woorden in een zin zijn ruwweg te verdelen in twee soorten. Er zijn inhoudswoorden die naar iets in de werkelijkheid verwijzen en waarbij onmiddellijk een beeld opdoemt, zoals bij de woorden ‘boom’, ‘hond’ en ‘rennen’.

In principe zijn inhoudswoorden onbeperkt in aantal; we verliezen woorden omdat we ze niet meer (willen) gebruiken of omdat hetgeen waarnaar ze verwijzen, verdwenen is.

Maar er komen ook gestaag nieuwe inhoudswoorden bij zoals ‘selfie’ en ‘participatiesamenleving’.

Daarentegen zijn er ook woorden die niet naar iets verwijzen en alleen een functie binnen de zin hebben.

Voorzetsels zoals op, tot, in, onder, te en naar en lidwoorden (de, het, een) zijn goede voorbeelden.

Deze functiewoorden verwijzen niet naar iets in de wereld buiten ons. Bovendien is de reeks van voorzetsels heel beperkt; er komen door de jaren heen geen nieuwe heen geen nieuwe voorzetsels bij en er verdwijnen nauwelijks voorzetsels, hoewel we wel steeds meer voorzetsels uit het Engels gaan gebruiken. Nu lijkt het lidwoord ‘het’ in de Randstad te verdwijnen, maar er komen geen nieuwe lidwoorden bij.

Functiewoorden zijn dus beperkt in aantal en belangrijk om inhoudswoorden zoals ‘Roger’ en ‘kast’ in een bepaalde volgorde aan elkaar te plakken in een zin: Roger staat in/op/naast de kast. Ze kunnen in gebruik en in vorm in diverse talen enorm verschillen. Het Gronsvelds digitaal woordenboek noteert het verschil voor het voorzetsel op tussen het Nederlands en het dialect: ‘op woensdag’ is ‘e Goonstig’; ‘in het ziekenhuis’ is ‘op ’t hospetaol’; ‘op straat’ is ‘oppe sjtraot’; ‘de zondag erna’ is ‘de zoondig drop’. Een voorzetsel als ‘te’ komt noch in het digitale woordenboek van Gronsveld (http://woordenboek.gronsveld.com/) noch in dat van het Maastrichts (http://www.mestreechtertaol.nl/) voor. Dit is vaak zo omdat woordenboeken zich meer concentreren op inhoudswoorden.

Toch varieert het gebruik van functiewoorden aanzienlijk. Kijk bijvoorbeeld eens naar zin 1 en zin 2.

Zin 1: Ella komt in deze buurt te wonen.

Zin 2: Ella komt in deze buurt wonen.

In zin 1 combineert het hulpwerkwoord komen met het hele werkwoord ‘wonen’ en het voorzetsel ‘te’ gaat vooraf aan ‘wonen’, in zin 2 komt het functiewoord ‘te’ niet voor: De variatie tussen zin 1 en zin 2 komt overal in Nederland voor. Het hulpwerkwoord komen is een wonderlijk werkwoord, want het is het enige hulpwerkwoord dat zowel met als zonder ‘te’ kan optreden. Niemand zegt zin 3 met ‘te’ met het hulpwerkwoord ‘gaan’, maar wel zin 4 zonder ‘te’:

Zin 3: Hij gaat hier te wonen.

Zin 4: Hij gaat hier wonen.

Nog een verschil is dat in zin 1 met ‘te’ alleen hele werkwoorden voorkomen die net als ‘wonen’ iets onveranderlijks of iets statisch uitdrukken zoals ‘logeren’ of ‘zitten’, maar niet iets beweeglijks of veranderlijks zoals ‘praten’, ‘fietsen’, ‘rennen’.

Zin 5 is een prima zin maar zin 6 is raar. Zin 6 is alleen prima als ‘te’ er niet staat.

Zin 5: Ella komt in deze buurt te logeren of te zitten.

Zin 6: Ella komt in deze buurt te praten of te fietsen of te rennen of te zingen.

Bovendien is er een duidelijk betekenisverschil tussen zin 1 met en zin 2 zonder te. Ella in zin 2 neemt het initiatief om te verhuizen, maar bij zin 1 zonder ‘te’ verhuist Ella door omstandigheden buiten haar om, bijvoorbeeld omdat de woningbouwvereniging haar die woning in die buurt toewijst. Een tweede verschil is dat Ella in zin 2 zich al bij wijze van spreken voorbereidt om te verhuizen, terwijl er bij zin 1 nog niets ingepakt hoeft te zijn. Zo’n klein, functiewoord als ‘te’ veroorzaakt dus een behoorlijk betekenisverschil. Het verschil ontstaat, omdat in zin 2 zonder ‘te’ de activiteiten ‘komen’ en ‘wonen’ één tijdsmoment delen, terwijl in zin 1 ‘komen’ en ‘wonen’ op twee tijdsmomenten plaatsvinden.

In dialectwoordenboeken zie ik geen voorbeeldzinnen staan als zin 1 en zin 2 met en zonder ‘te’ bij het hulpwerkwoord ‘komen’. Geldt het verschil tussen zin 1 en zin 2 nu ook voor het dialect?

(Dagblad de Limburger/Limburgs Dagblad, 27-06-2015)
"Moenie worrie nie, alles sal reg kom" (maar hy het nie gesê wanneer nie!)

Image

Dolo
Superlid
Posts: 182
Joined: Tue Nov 18, 2014 9:47 pm
Country of residence: Poland
Mother tongue: Polish
Second language: English
Third language: Dutch
Gender: Male

Re: Functiewoorden (column)

Post by Dolo » Sat Jun 27, 2015 10:18 am

Dat is heel interessant, maar ik ben niet zo zeker of ik het echt betekenisverschill tussen zinnen 1 en 2 begrijp. In zin 1 is Ella zeker om de verhuizing te beginnen want de woningbouwvereniging haar die woning in die buurt toewijst? En in zin 2 wilt ze alleen om te verhuizen maar het is nog niet bekend of ze dat zal doen?

User avatar
BrutallyFrank
Global moderator
Posts: 940
Joined: Fri Apr 20, 2007 3:47 pm
Country of residence: Netherlands
Mother tongue: Dutch (Netherlands)
Second language: English
Third language: German
Fourth language: French
Gender: Male
Location: Eijsden-Margraten

Re: Functiewoorden (column)

Post by BrutallyFrank » Sat Jun 27, 2015 11:29 am

Bij zin 2 gaat het om een feit: Ella gaat inderdaad in deze buurt wonen. Bij zin 1 gaat het om een soort voornemen: ze komt in die buurt te wonen, omdat dat zo gepland is. Het had dus ook ergens anders kunnen zijn.
"Moenie worrie nie, alles sal reg kom" (maar hy het nie gesê wanneer nie!)

Image

Dolo
Superlid
Posts: 182
Joined: Tue Nov 18, 2014 9:47 pm
Country of residence: Poland
Mother tongue: Polish
Second language: English
Third language: Dutch
Gender: Male

Re: Functiewoorden (column)

Post by Dolo » Sat Jun 27, 2015 12:15 pm

Ah, dank je. Het is zeer verrassend hoe z'on klein woordje kan een nogal groot verschill maken. "Er" is zeker een van de moelijkste elementen van Nederlandse grammatica.

User avatar
Bert
Superlid
Posts: 1170
Joined: Tue Feb 15, 2011 11:07 pm
Mother tongue: Hungarian

Re: Functiewoorden (column)

Post by Bert » Sat Jun 27, 2015 9:51 pm

BrutallyFrank wrote:Maar er komen ook gestaag nieuwe inhoudswoorden bij zoals ‘selfie’ en ‘participatiesamenleving’.
Ja, en ook ‘grexit’ schiet me net te binnen.
BrutallyFrank wrote:Het hulpwerkwoord komen is een wonderlijk werkwoord, want het is het enige hulpwerkwoord dat zowel met als zonder ‘te’ kan optreden.
Ik had drie jaar geleden een gelijksoortige vraag: viewtopic.php?t=4854

Crecker
Superlid
Posts: 259
Joined: Fri Jul 26, 2013 3:46 pm
Country of residence: Italy
Mother tongue: Italian
Second language: English
Gender: Male
Location: Bologna

Re: Functiewoorden (column)

Post by Crecker » Sun Jun 28, 2015 8:20 am

Bert wrote:Ja, en ook ‘grexit’ schiet me net te binnen.
Lol, soms denk ik dat termen zoals "Grexit" gemakkelijk zijn om beter een idee te uiten. Ik moet het ook markeren dat Italianen "Uscita della Grecia dall'Eurozona" (lett. "Uitgang van Griekenland van Eurogebied") zeggen, maar Engels kan heel pragmatisch zijn.

Voor de rest denk ik dat het uitstekend is om te zien hoe snel een taal kan veranderen en hoe je medeburgeren dezelfde taal van jou in een verschillende weg gebruiken.
ImageImage
Geef me een kus,
Geef me een kus,
Geef me een kus,
En vlug, voor de laatste bus...

User avatar
Bert
Superlid
Posts: 1170
Joined: Tue Feb 15, 2011 11:07 pm
Mother tongue: Hungarian

Re: Functiewoorden (column)

Post by Bert » Sun Jun 28, 2015 9:39 am

Zonet wilde ik 'grexit' in 'Grexit' veranderen, maar jij was sneller dan ik. :)
Greece + exit = Grexit. 'Exit' is geen mooi Nederlands woord, het komt denk ik uit het Engels (en per slot van rekening uit het Latijns), maar 96% van de Nederlanders en 98% van de Vlamingen kent dit woord ("opening waardoor je naar buiten gaat, vb: boven de deur stond een bordje met 'exit'. Synoniem: uitgang"). Mijn voorstel dus: 'Gruitgang'. :) [Ik weet dat Grexit of een staatsbankroet is geen grappig thema, maar het gaat hier om woorden, niet om diepere dingen i.v.m. die woorden.] Trouwens gebruiken Hongaarse nieuwsmedia ook het woord 'Grexit'.

Post Reply