standaarduitspraak eu en ui

[heerMat]

In het grammaticagedeelte van deze site, dus niet op het forum staat er over de uitspraak:

- dat je <eu> voor r moet uitspreken als [œ]
- dat je <ui> als [ay] uitspreekt.

Is dit echt de norm?

[Bieneke]

Nee, dit is niet dé norm. De "<eu> voor r" ([œ]) kan waarschijnlijk ook als [Y] (of [Y:]) worden uitgesproken. Mijn eigen uitspraak dient voor mij allang niet meer als referentiekader, omdat ik een mengelmoes van tongvallen heb (in Maastricht word ik - als Amsterdamse! - regelmatig voor Vlaamse aangezien. ). Hoe spreek jij dit uit? Wat de 'ui' betreft: in het zuiden neigt de 'ui' eerder naar [œy], terwijl men in het noorden bij aanvang van de 'ui' eerder een 'a' produceert (vandaar [ay]). In extreme gevallen (zoals in het Poldernederlands) hoor je zelfs een heel uitgesproken 'a' en dit zou ik geenszins de norm willen noemen. Het lastige van een uitspraakgids is dat er voor diverse letters en lettercombinaties verschillende uitspraakvarianten mogelijk zijn. De 'gids' in het grammaticagedeelte is zeer beperkt; hij stamt nog uit de begintijd van deze website (en van voor de tijd dat de tekst online stond). Hij is wel aan een update toe.

[heerMat]

ik denk dat ik <ui> altijd als [œ:] uitspreek, en <eu> als [ø:].
niet bepaald prestigieus ofzo maar ik denk dat bij ons in vlaanderen (brabant) wel meer mensen zo praten.

[Grytolle]

Vandale heeft deze notaties (heb zelf lengtemarkering toegevoegd):
/ui/ [œy]
/eu/ [øˑ]
In sommige leenwoorden: [œ:] (manœuvre, freule)

Paardekoper zegt hetzelfde ^^
Ze vermelden niks over hoe ge de tweeklanken moet kleuren voor r

...Maar da's nergens de (enige) gewone uitspraak meer, denk ik, dus wat uitbreiding over (vooral nationale) variatie zou goed zijn



heerMat: Uw uitspraak zou niet zo populair zijn als ze niet prestigieus was

[Leen]

Als ze wél prestigieus was?

[Grytolle]

Als ze wél prestigieus was?

Ja, dat is ze!

[heerMat]

Nuuu versta ik de logica !

[Leen]

Als ze wél prestigieus was?

Ja, dat is ze!

Bedoelt ge misschien dat andere (dialect)uitspraken minder prestigieus zijn in Vlaanderen? Dan kan ik weer volgen. Maar in het AN is een [œy]-uitspraak zonder (kleine) diftong toch niet prestigieus? Ik denk dat heerMat prestigieus bedoelde op dat niveau

[Grytolle]

Als ze wél prestigieus was?

Ja, dat is ze!

Bedoelt ge misschien dat andere (dialect)uitspraken minder prestigieus zijn in Vlaanderen? Dan kan ik weer volgen. Maar in het AN is een [œy]-uitspraak zonder (kleine) diftong toch niet prestigieus? Ik denk dat heerMat prestigieus bedoelde op dat niveau

Uitspraaksfouten die geen prestige hebben, kunt ge gemakkelijk tegenwerken, hier lukt dat niet Men heeft bijv. de stemloze uitspraak van fricatieven in Nederland heel lang proberen tegen te werken in het onderwijs, maar ze blijft toch nieuwe sprekers veroveren. Mijn punt is dus dat de spreker de eenklanksuitspraak zou overgeven als hij er echt minder prestige aan toekende dan aan de tweeklanksuitspraak

[Jae]

Uitspraaksfouten die geen prestige hebben, kunt ge gemakkelijk tegenwerken, hier lukt dat niet

Okè, ik had me aanvankelijk afzijdig gehouden van dit gesprek (want niemand houdt van een sociolinguïst die zich met andermans zaken bemoeit ), maar zo werkt dat écht niet hoor. Er zijn toch heel veel redenen om een bepaalde streekgebonden klankvariant (trouwens géén "uitspraakfout") te blijven uitspreken, ook al heeft hij helemaal geen prestige. Dat gebeurt toch aan de lopende band, in elke taal, in elk dialect.

Onder taalkundigen heeft een variant weinig "prestige" als taalgebruikers de neiging hebben om hem te vermijden als ze (bijvoorbeeld) overgaan naar een hoger stijlniveau, en als deze taalgebruikers zouden zeggen dat deze variant niet bij de standaardtaal hoort en dus niet overal gebruikt kan worden. Als je het woord zo definiëert dat een variant alleen maar "geen prestige" heeft als je hem gemakkelijk kunt tegenwerken, zijn er nauwelijks varianten die "geen prestige" hebben, en dat woord heeft geen betekenis meer. Zo gebruiken wij het in de sociolinguïstiek helemaal niet.

[Grytolle]

Maar deze variante, net als de stemloze uitspraak van fricatieven, vermijdt ge alleen maar als iemand u ertoe dwingt. Ze wordt wel gebruikt op school, behalve in heel speciale situaties, namelijk als er een speciale instructie is voor een opdracht dat ge geen [œˑ] of [ɛˑ] moogt zeggen. In normale situaties (met beperking tot die waar AN of bijna even algemene varianten worden gebruikt) probeert de spreker wel uitspraaksvormen die hij als abnorm beschouwt te vermijden, maar uitspraaksvormen die hij eigenlijk wel normaal vindt, ook is hem ooit verteld dat ze eigenlijk incorrect zijn, zal hij wel blijven gebruiken. Voorbeelden ter illustratie: In het AN van een Vlaamse spreker hoort ge nooit [ɑˑ] ipv [aˑ], maar wel dikwijls [ɛˑ] voor de ij/ei en [œˑ] voor de ui. De uitspraak [ɑˑ] komt echter wel heel wat voor in de informeler registers van de algemene omgangstaal, maar toch helemaal niet in typische AN-situaties.

Mijn conclusie is dus:
De uitspraak van aa als [ɑˑ] wordt succesvol geweerd, omdat ze nog abnormaal wordt aangevoeld.
De uitspraak van ij/ei als [ɛˑ] is heel ingeburgerd ook in het AN, omdat ze eigenlijk normaal wordt gevonden en ze wordt daarom alleen maar vermeden als de spreker ertoe gedwongen wordt door een speciale regel (bvb voordrachtsinstructie op school, uitspraakstesten op de VRT voor om nieuwslezer te mogen worden).
Voor de uitspraak van ui als [œˑ] geldt hetzelfde.

Nog iets: Ook een dialectspreker die [ai] en [ɔi] zegt in zijn dialect, zal in zijn AN heel dikwijls [ɛˑ] en [œˑ] zeggen, ook al lijken de tweeklanken [ɛi] en [œi] eigenlijk meer op de uitspraak in zijn dialect. Dat wijst volgens mij op de factische prestige van [ɛˑ] en [œˑ].

...En daarom vond ik dat ik wel kon zeggen dat heerMats uitspraak prestigevol is (of tenminste meer prestigieus dan "niet bepaald prestigieus").

[Jae]

Wat die variatie betreft geloof ik je graag hoor, want ik weet nog niet genoeg van de taalvariatie binnen het Nederlands om te kunnen bepalen of een bepaalde variant prestige heeft of niet. Mijn reactie had alleen maar betrekking op je uitspraak "Uitspraaksfouten die geen prestige hebben, kunt ge gemakkelijk tegenwerken". Dat klopt echt niet.

[Grytolle]

Wat die variatie betreft geloof ik je graag hoor, want ik weet nog niet genoeg van de taalvariatie binnen het Nederlands om te kunnen bepalen of een bepaalde variant prestige heeft of niet. Mijn reactie had alleen maar betrekking op je uitspraak "Uitspraaksfouten die geen prestige hebben, kunt ge gemakkelijk tegenwerken". Dat klopt echt niet.

Met uitspraaksafwijkingen die de spreker als abnormaal ervaart in een bepaalde situatie, kunt ge hem er gemakkelijk van overtuigen dat hij beter zijn uitspraak kan veranderen (en dus werkt ge dat verschijnsel daar tegen) - van uitspraaksafwijkingen die hij er eigenlijk als normaal (genoeg) beschouwt, kan dat niet (even gemakkelijk)... Of heeft de sociolinguïstiek een andere mening hierover?

[Jae]

Met uitspraaksafwijkingen die de spreker als abnormaal ervaart in een bepaalde situatie, kunt ge hem er gemakkelijk van overtuigen dat hij beter zijn uitspraak kan veranderen

Dit gedeelte klopt wel.

(en dus werkt ge dat verschijnsel daar tegen)

Maar dit gedeelte klopt niet. Als je tegen een taalverschijnsel wil werken, moet je namelijk een spreker niet alleen overtuigen dat het verschijnsel fout is, maar je moet hem ook ertoe brengen dat hij zijn uitspraak ook echt verandert. Dit is niet bijster makkelijk en soms helemaal niet mogelijk (ook al wil de spreker dat zelf graag!), want er zijn zoals vermeld heel veel redenen om een bepaald verschijnsel te blijven gebruiken die niets met prestige te maken hebben. Als iedereen die zijn eigen uitspraak als fout aanmerkt deze uitspraak ook veranderde, zouden uitspraakverschijnselen die niet veel prestige hebben automatisch met gevaar zijn voor het verdwijnen. Maar zo werkt het echt niet.

[Grytolle]

(en dus werkt ge dat verschijnsel daar tegen)

Maar dit gedeelte klopt niet. Als je tegen een taalverschijnsel wil werken, moet je namelijk een spreker niet alleen overtuigen dat het verschijnsel fout is, maar je moet hem ook ertoe brengen dat hij zijn uitspraak ook echt verandert. Dit is niet bijster makkelijk en soms helemaal niet mogelijk (ook al wil de spreker dat zelf graag!), want er zijn zoals vermeld heel veel redenen om een bepaald verschijnsel te blijven gebruiken die niets met prestige te maken hebben. Als iedereen die zijn eigen uitspraak als fout aanmerkt deze uitspraak ook veranderde, zouden uitspraakverschijnselen die niet veel prestige hebben automatisch met gevaar zijn voor het verdwijnen. Maar zo werkt het echt niet.

Ze hebben wrs veel meer prestige in andere situaties, dus ze worden nog steeds bewaard Als de spreker zijn uitspraak ergens wel wil veranderen en zijn mond eraan kan wennen, dan lukt het